W SLA występują dysartryczne zaburzenia mowy, stopniowo nasilające się, coraz bardziej rozległe, stopniowo ograniczające kontakt słowny z otoczeniem. Z czasem może dojść do całkowitej utraty możliwości słownego porozumiewania się – do anartrii. Zaburzeniom ulega dźwiękowa strona języka ( płaszczyzna fonetyczna) i ekspresja mowy. Natomiast mowa w aspekcie leksykalnym , gramatycznym i syntaktycznym pozostaje niezmieniona.
Najlepszym sposobem na spowolnienie i ograniczenie rozwoju zaburzeń mowy są specjalistyczne ćwiczenia – logopedyczne. Są to różnorodne ćwiczenia, których celem jest rozluźnienie i wzmocnienie mięśni uczestniczących w procesie tworzenia mowy. Zaleca się łączenie ich z ćwiczeniami oddechowymi. Ważne jest, aby je wykonywać bardzo często, ale oczywiście niezbyt intensywnie, żeby nie doprowadzić do zmęczenia mięśni.
Ćwiczenia logopedyczne są szansą na utrzymanie bardzo długo wyraźnej artykulacji, pozwalają choremu zachować dźwięczny głos, opanowywać różne nieskoordynowane i nieuporządkowane ruchy związane z wymową i trudnościami z oddychaniem oraz utrzymać sprawność narządów artykulacyjnych (języka, warg, podniebienia miękkiego, policzków, strun głosowych) potrzebną do mówienia. Wszystko to jest gwarancją dłuższej aktywności życiowej chorego.
Istotne jest, aby chorzy mówili dużo i często np. czytając głośno. W ramach ćwiczeń chory w trakcie rozmowy może starać się mówić przesadnie wyraźnie – dokładnie artykułując wszystkie głoski w wypowiadanych słowach.
Ćwiczenia logopedyczne wymagają wielu powtórzeń, są żmudne, często mało ciekawe i monotonne, a z drugiej strony muszą być bardzo zróżnicowane. Dobrze jest gdy pacjent sam poświęca dużo czasu na te ćwiczenia, jednak wskazane jest, by w miarę możliwości odbywały się one pod okiem specjalisty. Swoim doświadczonym okiem widzi on bowiem, która sfera mowy jest w słabszej kondycji i na jakie ćwiczenia wówczas należy położyć nacisk. Niemożliwe jest wykonywanie wszystkich ćwiczeń naraz, toteż logopeda powinien dokonywać wyboru i dostosowywać je do możliwości pacjenta. Wymaga to od niego bacznej obserwacji chorego oraz swoistej intuicji. Ponieważ często u chorych na SLA zaburzenia postępują i zmieniają swój zasięg toteż ćwiczenia logopedyczne należy dostosowywać do tych zmian. Tego – sam chory lub jego otoczenie może nie zauważyć w odpowiednim czasie. Krótko mówiąc, wyłącznie samodzielne ćwiczenie może być mało skuteczne. Ponadto, wskazane jest by logopeda ćwiczył wraz z pacjentem, pokazując prawidłowe wykonanie poszczególnych ćwiczeń. Wówczas można kontynuować samodzielnie ćwiczenia pamiętając o wskazówkach.
Warunkiem powodzenia, jak w każdej dziedzinie rehabilitacji jest systematyczność. Bo przecież mamy do czynienia z rehabilitacją. Zazwyczaj chorzy i ich rodziny skupiają się na podtrzymywaniu ogólnej sprawności ruchowej, a podtrzymywanie wyraźnej mowy jest ważne dla samego pacjenta oraz jego najbliższych. Umożliwia to słowne wyrażanie swoich potrzeb oraz ułatwia skuteczną opiekę nad chorym.
Z czasem mówienie choremu utrudnia pojawiające się nosowanie. Aby je ograniczyć należy zwiększyć intensywność ćwiczeń oddechowych, ćwiczeń mięśni zwierających tylną ścianę gardła (np. głośne chrapanie), ćwiczeń głosowych (wymawianie samogłosek). Dobrze jest również łączyć samogłoski ze spółgłoskami nosowymi (m, n) oraz tylnojęzykowymi (k, g, h) i wymawiać je z szeroko otwartą buzią.
Prawidłowe oddychanie jest podstawą dobrej wymowy i silnego głosu. Ćwiczenia oddechowe umożliwiają ekonomiczne zużycie powietrza w czasie mówienia, wzmacniają mięśnie biorące udział w oddychaniu i utrzymują płuca w dobrej kondycji. U osób z dysartrią zbyt krótki wydech pozwala jedynie na wypowiedzenie zaledwie kilku wyrazów. W trakcie ćwiczeń oddechowych pracujemy nad wyrobieniem długiej fazy wydechowej, nauczeniem oddechu przeponowego (pełnego, głębokiego), umiejętnością ekonomicznego zużywania powietrza oraz synchronizowania pauz oddechowych z treścią wypowiedzi. Powinny być one również rozluźniające i likwidujące napięcia mięśni uczestniczących w mówieniu.
Dłuższa sprawność narządów artykulacyjnych – języka , warg, policzków, podniebienia miękkiego przyczynia się również do dłuższej możliwości sprawnego i samodzielnego jedzenia – gdyż mięśnie tych narządów odpowiedzialne są również za sprawne połykanie.
Przykład sesji zajęciowej logopedycznej z pacjentem chorym na SLA
Ćwiczenia oddechowe.
Rozpoczynamy terapię ćwiczeniami oddechowymi.
Wykonujemy kilka spokojnych , rozluźniających , głębokich wdechów i wydechów.
Staramy się stopniowo:
– wydłużać wydech,
– kontrolować ruchy przepony,
– kierować strumień wydychanego powietrza przez usta lub przez nos,
– wstrzymywać wydychane powietrze,
– regulować siłę wydychanego powietrza (wydychanie szeroko otwartymi ustami lub wąską szczeliną).
Usprawnianie motoryki narządów artykulacyjnych.
Ćwiczenia języka:
1. Oblizujemy wargi językiem. Usta szeroko otwarte. Język cały czas widoczny. Wykonujemy raz w lewą raz w prawą stronę.
2. Wysuwamy język jak najdalej na brodę.
3. Sięgamy czubkiem języka do nosa.
4. Robimy z języka szpilkę i wysuwamy go jak najdalej do przodu (naśladujemy węża).
5. Wysuwamy język z buzi na boki.
6. Głośno mlaskamy środkiem lub czubkiem języka.
7. Przesuwamy językiem w różnych kierunkach po podniebieniu.
8. Dotykamy podniebienia punktowo czubkiem języka.
9. Przesuwamy językiem po wszystkich zębach.
10. Wypychamy językiem policzki od środka.
Ćwiczenia warg:
1. Płaskie wargi – rozciągnięte od ucha do ucha, (szeroki uśmiech).
2. Wargi ściągnięte, wysunięte do przodu (dzióbek).
3. Wargi wciągnięte do wewnątrz- schowane .
4. Przesadne wymawianie na zmianę: i – y, i – u.
5. Naprzemienne wciąganie i wypychanie warg.
6. Unoszenie górnej wargi, pokazywanie zębów.
7. Zagryzanie wargi dolnej.
8. Zagryzanie górnej wargi.
9. Wargi wysunięte do przodu, lekko rozchylone na brzegach (ryjek).
11. Cmokanie mocno wyciągniętymi do przodu wargami.
Ćwiczenia podniebienia miękkiego:
1. Chrapiemy głośno.
2. Ziewamy –szeroko otwierając usta.
3. Otwieramy szeroko usta- wymawiamy kkkkk / hhhhh/ ggggg
Ćwiczenie policzków:
1. Nadymanie policzków – przytrzymanie- zwarcie warg – wybuch,
2. Nadymanie policzków – przytrzymanie – swobodne rozluźnienie,
3. Nadymanie policzków – przytrzymanie – swobodne rozluźnienie,
4. Wciąganie policzków do środka,
5. Naprzemiennie przepuszczanie powietrza z lewego do prawego policzka.
Ćwiczenia fonacyjne :
Wymawiamy dokładnie wszystkie samogłoski (a o u e y i ą ę)
1. Każdą osobno.
2. Połączone – śpiewnie.
3. Głośno.
4. Cicho.
5. Łączymy je w pary – np. ao eo uy yi ąę oę itp.
6. Łączymy po 3 – np. aou eyi oey itp.
Ćwiczenia artykulacyjne:
Pracujemy nad poprawną i dokładną wymową wszystkich głosek. Staramy się zwracać szczególną uwagę na głoski bardziej zaburzone i najpierw się na nich się skupiamy. Należy zwracać uwagę by ćwiczona głoska była wymawiana przesadnie dokładnie, akcentujemy ją. Ćwiczymy według schematu:
Ćwiczymy głoskę s
Głoska w izolacji np.: ssssss
Głoska w sylabach: sa so su se sy są sę
Głoska w wyrazach:
– na początku: sanki sok suwak sen syn sękacz
– w środku: kosa rosa bosy łysy kąsa gęsty
– na końcu: nos los wąs tors turnus kęs
Głoska w zdaniach:
Zapinam kurtkę na suwak.
Sebastian jest łysy.
Jadę na turnus rehabilitacyjny.
Inne przykłady:
Ćwiczymy głoskę sz
SZszszsz
sza szo szu sze szy szą szę
Szymon szal, szabla, szachy, szafa, szampon, szarak, szata, szarlotka, szajka, szałas, szofer, szopka, szosa, szorty, szopa, szufelka, szuflada, szum, szuwary, szubienica, szelki, szeryf, szew, szewc, szept, szelest, szereg, szeregowiec, szyja, szyk, szyna, szynka, szyba, szybowiec, szyld, szyszka, szaleć, szanować, szarpać, szeleścić, szeptać, szukać, szurać, szyć, szalony, szary, szeroki, szybki, szósty, szumny.
Leszek bambosze, cisza, daszek, garnuszek, groszek, grusza, kasza, kaszel, kieszeń, koszula, koszyk, maszyna, muszelka, paluszek, ptaszek, proszek, uszy, wieszak, zeszyt, cieszyć się, mieszać, ruszać, uciszać, spieszyć się, słyszeć, blaszany, kloszowy, maszynowy, pluszowy, wyszywany, wiszący.
Janusz, Łukasz, afisz, grosz, kalosz, kapelusz, listonosz, bagaż, garaż, wąż, lekarz, malarz, stolarz, piłkarz, twarz, talerz, żołnierz, drukarz, korytarz, ryż, nóż, straż. (na końcu wyrazu zawsze głoskę ż wymawiamy jako sz).
szary szalik,
szerokie szelki,
nasza szatnia,
koszyk gruszek,
szkolna szatnia,
pluszowy kapelusz,
puszka groszku,
wyszywana poduszka,
bursztynowa broszka,
Na wieszaku wisi szalik.
W szatni stoją wieszaki.
W koszyku jest groszek.
Mama szyje koszulę.
W szkole jest szatnia.
W szufladzie są szachy.
Nasza pani pisze na maszynie.
Urszula idzie do szkoły.
Szymek ma szarą koszulę.
Ćwiczymy głoskę ć/ci
Ćć ćć ćć ć
cia cie cio ciu cią cię
ciało, ciastko, ciasto, cielę, cielęcina, ciemność, cień, ciepło, cieśla, ciocia, cios, cisza, ciśnienie, ciupaga, ciąć, ciągnąć, cieknąć, cieszyć się, ciasny, ciągły, ciekawy, ciemny, cienki, ciepły, ciężki, cichy, cioteczny.
Maciej, Miecio, bocian, bucik, ciocia, dzieci, kociak, kwiecień, maciejka, nauczyciel, pociąg, przyjaciel, uciecha, ucieczka, wycieczka, życie, lecieć, plecie, pocierać, świecić, palicie, rozumiecie, druciany, pocieszny, przyjacielski.
dobroć, łokieć, nić, paproć, paznokieć, sieć, śmieć, bawić się, bić, malować, mieć, myć, pić, rzuć, wróć.
ciepłe buciki,
ciężki kocioł,
cichy kącik,
cienkie nici,
cierpliwa ciocia,
pięć ciastek.
Ciocia kupiła ciastka.
Pociąg jedzie cicho.
Miecio czyści buciki.
W kącie stoi kocioł.
Na ścianie siedzi ćma.
Dzieci zbierają liście.
Ćwiczenia prozodyczne mowy
Czytanie tekstów lub zdań na różne sposoby:
– sylabami,
– śpiewając,
– powoli lub bardzo szybko,
– wysokim lub niskim głosem.
Ćwiczenia połykania :
– otwieramy usta szeroko, przyklejamy czubek języka do wałka dziąsłowego (tuż za górnymi zębami) i próbujemy przełykać ślinę,
– jw. Przełykamy maleńki łyk wody.
Ćwiczenia głosu:
Praca z materiałem wyrazowym, tekstem literackim, wierszem, rymowanką, piosenką, itp. – ćwiczymy czytanie głośne i ciche, mówienie na niskich i wysokich tonach, w szybkim i wolnym tempie (śpiewne przeciąganie samogłosek), śpiewanie.
Polecana literatura:
Grażyna Krzysztoszek, Małgorzata Piszczek „Materiał wyrazowo-obrazkowy do utrwalania poprawnej wymowy głosek….” zeszyt 1-8
Janina Wójtowiczowa ” Logopedyczny zbiór wyrazów”.
Elżbieta Wianecka „Słucham i uczę się mówić. Sylaby i rzeczowniki”, zeszyt 1-4
Elżbieta Wianecka „Słucham i uczę się mówić .Trudne głoski”
Elżbieta Wianecka „Słucham i uczę się mówić. Samogłoski i wykrzyknienia”
Przygotowała: logopeda mgr Mirosława Kierska
