Szacuje się, że w Polsce żyje około 100 osób chorujących na stwardnienie zanikowe boczne (ALS), u których choroba spowodowana jest mutacją w genie SOD1. To niewielka grupa stanowiąca ok. 15% – 20% pacjentów z genetycznie uwarunkowaną rodzinną postacią ALS, oraz ok. 3% pacjentów ze sporadyczną postacią ALS.
Rok 2024 przyniósł rejestrację tofersenu, pierwszego leku przyczynowego przeznaczonego dla pacjentów chorujących na ALS związane z mutacją w genie SOD1. Od 1 października 2025 roku pacjenci z potwierdzoną mutacją w tym genie mogą skorzystać z tego leczenia w ramach programu lekowego B.176 „Leczenie chorych na stwardnienie zanikowe boczne”.
Wprowadzenie tofersenu do praktyki klinicznej stanowi ważny krok w kierunku medycyny precyzyjnej w stwardnieniu zanikowym bocznym (ALS). Po raz pierwszy pacjenci w Polsce z mutacją genu SOD1 mają dostęp do terapii, która nie tylko łagodzi objawy, ale ingeruje w mechanizm choroby na poziomie genetycznym. Oznacza to nowe podejście do leczenia ALS – od terapii objawowej w stronę leczenia przyczynowego.
Aby skorzystać z leczenia, konieczne jest potwierdzenie mutacji w genie SOD1 w badaniu genetycznym. Dlatego tak ważna jest właściwa i szybka diagnostyka. Rozpoznanie genetycznego podłoża choroby może otworzyć pacjentowi drogę do leczenia, a także dostarczyć ważnych informacji dla innych członków rodziny, którzy mogą być narażeni na występowanie tej mutacji.
Badania genetyczne
Badania genetyczne są kluczowe w diagnostyce ALS. Zgodnie z obecnymi wytycznymi każdy pacjent ze zdiagnozowanym ALS powinien mieć wykonane badanie genetyczne w celu określenia podłoża choroby. U około 15% zachorowań na ALS udaje się ustalić podłoże genetyczne objawów. Częściej identyfikuje się je w zachorowaniach rodzinnych (FALS, familial amyotrophic lateral sclerosis, kiedy przynajmniej dwóch członków rodziny choruje na ALS), aniżeli sporadycznych (SALS, sporadic ALS). Znane jest obecnie podłoże genetyczne 70% FALS oraz niemal 15% SALS. Lista genów związanych z ALS wzrosła do około 40. Mutacje czterech z nich (C9orf72, SOD1, TARDBP i FUS) odpowiedzialne są za większość zachorowań w tej grupie.
Potwierdzenie mutacji w genie SOD1 może mieć znaczenie nie tylko dla pacjenta, ale również dla jego rodziny. Zgodnie z polskimi wytycznymi, w przypadku stwierdzenia mutacji w genie SOD1, rekomenduje się objęcie diagnostyką genetyczną najbliższych członków rodziny.
Badanie genetyczne zwykle wykonywane jest na podstawie próbki materiału biologicznego, najczęściej krwi. Przygotowanie do badania zazwyczaj nie wymaga specjalnego przygotowania, ale warto skonsultować się z lekarzem w celu uzyskania szczegółowych informacji.
Czas oczekiwania na wynik badania zależy od ośrodka i zwykle wynosi od kilku do kilkunastu tygodni. Wynik zostanie omówiony przez lekarza, który wyjaśni jego znaczenie oraz poinformuje, czy wykryto mutację w genie SOD1. Jeśli mutacja SOD1 nie zostanie potwierdzona, lekarz może rozważyć rozszerzenie diagnostyki genetycznej o inne geny związane z rozwojem ALS.
Na podstawie wyniku potwierdzającego obecność mutacji SOD1, lekarz prowadzący skieruje pacjenta na kwalifikację do programu lekowego B.176.
Publiczne ośrodki diagnostyki i leczenia
W Polsce leczenie ALS SOD1 prowadzone jest w ramach programu lekowego B.176 „Leczenie chorych na stwardnienie zanikowe boczne”. Program prowadzony jest w ponad 40 ośrodkach w 14 województwach (stan na maj 2026) i obejmuje również pełną diagnostykę, w tym badania genetyczne.
Aktualną listę ośrodków znajdziesz tutaj: https://gsl.nfz.gov.pl/GSL/GSL/ProgramyLekowe (w nazwie programu wybierz “Leczenie chorych na stwardnienie zanikowe boczne”).
Komercyjne badania genetyczne
Aby ułatwić pacjentom dostęp do diagnostyki genetycznej ALS, Stowarzyszenie nawiązało współpracę z wybranymi laboratoriami, dzięki którym pacjenci z ALS mogą wykonać badanie genetyczne na preferencyjnych warunkach.
- NZOZ Genomed (Warszawa) https://diagnostyka.genomed.pl/pl/badania-genetyczne/badania-genetyczne-1/
- Wysokość zniżki: 25%
- Co musisz zrobić krok po kroku:
- Uzyskaj skierowanie na badania genetyczne od swojego lekarza neurologa.
- Wejdź na stronę internetową sklepu Genomed i wybierz odpowiednie badanie.
- Podczas składania zamówienia w sklepie internetowym wpisz kod rabatowy: SLADD25%.
- MedGen (Warszawa) www.medgen.pl/
- Wysokość zniżki: Oferta specjalna w preferencyjnych cenach (np. badanie genu SOD1, panel 40 genów ALS czy analiza C9orf72 w niższych cenach widocznych w ofercie).
- Co musisz zrobić krok po kroku:
- Poproś lekarza neurologa o wypełnienie skierowania na dedykowanym druku MedGen.
- Upewnij się, że na skierowaniu znajduje się wpis: „Oferta dla Dignitas Dolentium”. (Poproś lekarza o taki wpis).
- Skontaktuj się z placówką (formularze i dane dostępne są na stronie MedGen dla pacjentów indywidualnych), aby zrealizować badanie.
- Poradnia Genetyczna Genesis (Poznań) www.genesis.pl
- Wysokość zniżki: Niższe ceny katalogowe badań oraz krótszy czas oczekiwania na wynik.
- Do wyboru masz trzy sposoby realizacji badania:
- Opcja A: Wizyta w Poradni w Poznaniu (stacjonarnie)
- Jeśli mieszkasz w Poznaniu lub okolicach i możesz podróżować, umów się na wizytę telefonicznie pod numerem 61 62 63 436.
- Podczas rejestracji koniecznie powołaj się na Stowarzyszenie Dignitas Dolentium.
- Wizyta może odbyć się prywatnie lub w ramach NFZ (jeśli masz odpowiednie skierowanie).
- Opcja B: Badanie zdalne „na odległość” (bez wychodzenia z domu)
- Zamówienie zestawu: Placówka wysyła do Ciebie zestaw pobraniowy (suche wymazówki do pobrania wymazu z policzka) wraz z instrukcją i kwestionariuszem.
- Wypełnienie dokumentów: W kwestionariuszu podajesz swoje dane oraz nazwę Stowarzyszenia.
- Płatność: Wykonujesz przelew w preferencyjnej kwocie. W tytule przelewu wpisujesz: imię i nazwisko Pacjenta, nazwę badania oraz nazwę Stowarzyszenia.
- Odbiór materiału: Aby zamówić kuriera po odbiór gotowego wymazu, zadzwoń pod numer 61 62 63 436.
- Opcja C: Pobranie krwi w Punktach Pobrań Diagnostyki (jeśli wymaz jest niemożliwy)
- Skontaktuj się bezpośrednio z panią Martą Połczyńską pod numerem telefonu 609 436 130, aby otrzymać imienny bon na pobranie krwi.
- Z bonem udajesz się do dowolnego Punktu Pobrań Diagnostyki – samo pobranie krwi jest darmowe.
- Za samo badanie płacisz przelewem bezpośrednio na konto Genesis (tak samo jak w opcji zdalnej), korzystając ze zniżkowej ceny dla Stowarzyszenia.
- Opcja A: Wizyta w Poradni w Poznaniu (stacjonarnie)
Leczenie tofersenem
Przełomową zmianą dla pacjentów z mutacją w genie SOD1 jest refundacja terapii tofersen. To pierwsza zarejestrowana w Unii Europejskiej (29.05.2024), celowana terapia w leczeniu ALS z mutacją SOD1. Tofersen jest antysensownym oligonukleotydem (ASO) stworzonym tak, aby wiązać się z mRNA genu SOD1 i zmniejszać produkcję toksycznej formy białka SOD1. Lek posiada status leku sierocego i jest przeznaczony do leczenia osób dorosłych.
Dotychczasowe wyniki badań klinicznych (VALOR) wskazują, że wcześniejsze rozpoczęcie leczenia może wiązać się z:
- wolniejszym pogarszaniem się sprawności ruchowej,
- wolniejszym spadkiem siły mięśni,
- lepszym zachowaniem funkcji oddechowych,
- mniejszym pogorszeniem się jakości życia,
- poprawą siły mięśni lub stabilizację objawów przez dłuższy czas, u niektórych pacjentów.
Według autorów badania takie zjawiska niemal nie występują w naturalnym przebiegu tej choroby.
Ponadto, leczenie tofersenem znacząco wydłuża czas do wystąpienia najcięższych zdarzeń, takich jak zgon lub konieczność stałej wentylacji mechanicznej.
U chorych z szybko postępującą postacią ALS wcześniejsze rozpoczęcie leczenia wiąże się z wydłużeniem okresu względnie stabilnego funkcjonowania nawet o kilka lat w porównaniu z późniejszym rozpoczęciem terapii. To niezwykle istotne, ponieważ w agresywnych postaciach ALS czas od pierwszych objawów do ciężkiej niepełnosprawności bywa liczony w miesiącach.
U pacjentów przyjmujących tofersen poziom łańcucha lekkiego neurofilamentu (NfL) obniżył się aż o 60–70 proc.! Neurofilament, jest markerem uszkodzenia komórek nerwowych wykrywanym w płynie mózgowo-rdzeniowym i/lub surowicy krwi. Jego wysoki poziom może świadczyć o trwającym procesie neurodegeneracji. W badaniu VALOR spadek poziomu NfL pojawił się już po około 4 miesiącach leczenia i utrzymywał się przez ponad 3 lata. Oznacza to ograniczenie procesu uszkadzania neuronów, który jest charakterystyczny dla ALS.
Od 1 października 2025 r. pacjenci z ALS związanym z mutacją genu SOD1 mogą korzystać z refundowanego leczenia tofersenem w ramach programu lekowego B.176 „Leczenie chorych na stwardnienie zanikowe boczne”.
LECZENIE CHORYCH NA STWARDNIENIE ZANIKOWE BOCZNE (ICD-10: G12.2)
Pełna lista ośrodków leczenia ALS z mutacją w genie SOD1
https://gsl.nfz.gov.pl/GSL/GSL/ProgramyLekowe
Charakterystyka leku tofersen (Qalsody)
Aktualna i pełna charakterystyka produktu leczniczego znajduje się na stronie:
https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2024/20240529162142/anx_162142_pl.pdf
Historie pacjentów z SOD1
Monika Partyka https://mnd.pl/walka-z-als-nadzieja-w-obliczu-diagnozy/ https://www.youtube.com/watch?v=XIeLXKLIofU
Barbara Gołubowska https://www.youtube.com/watch?v=-jXnedXb7UQ&t=61s
Mariusz Żywko https://www.youtube.com/watch?v=klXCMcWvA4w
Grupa wsparcia dla pacjentów z SOD1
Wiemy, że w tej chorobie ogromne znaczenie ma nie tylko profesjonalna opieka medyczna, ale również wsparcie emocjonalne i wymiana praktycznych doświadczeń. Dlatego stworzyliśmy dedykowaną, zamkniętą grupę wsparcia na Facebooku, która jest przestrzenią wyłącznie dla pacjentów z potwierdzoną mutacją w genie SOD1 oraz ich opiekunów.
Co daje udział w grupie?
- Wsparcie na każdym etapie leczenia: Możesz skontaktować się z osobami, które przechodzą lub przeszły już proces kwalifikacji do programu lekowego B.176.
- Wymiana praktycznych porad: Dzielimy się informacjami na temat diagnostyki genetycznej, wyboru ośrodków oraz codziennych sposobów radzenia sobie z objawami choroby.
- Poczucie wspólnoty: W grupie nikt nie jest anonimową jednostką chorobową – tworzymy społeczność, w której każdy głos ma znaczenie.
- Wiarygodne i bezpieczne miejsce kontaktu: Dostęp do grupy mają tylko pacjenci i ich opiekunowie, co sprzyja otwartej wymianie doświadczeń i informacji.
Jeśli jesteś pacjentem z potwierdzoną mutacją SOD1 lub opiekujesz się taką osobą, zapraszamy Cię do dołączenia do społeczności. Razem łatwiej odnaleźć się w codziennym życiu z ALS.